شهرستان ورزقان

وَرْزَقان

یکی از شهرهای استان آذربایجان شرقی است که در بخش مرکزی شهرستان ورزقان واقع شده و مرکز این شهرستان است. این شهر در ۴۰ کیلومتری غرب اهر و ۷۸ کیلومتری شمال تبریز واقع شده‌است.

از مشاهیر ورزقان می‌توان به ستارخان (سردار ملی) اشاره کرد. جمعیت این شهر برپایهٔ سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ خورشیدی، بالغ بر ۳٬۵۴۹ نفر بوده‌است که از این جهت چهل و ششمین شهر استان آذربایجان شرقی محسوب می‌شود.
واژهٔ «ورزقان» با شکل قدیمی‌تر «ورزگان» نامی فارسی و به معنای «محل برزگری» است. گمان‌های عامیانه کوشیده‌است واژةٔ «قان» ترکی به معنی خون را در بخش دوم آن ببیند و آن را برپایهٔ حدس به جنگ‌هایی در زمان اورارتوها نسبت بدهد.

• پیشینه

ورزقان پیش‌تر یکی از بخش‌های تابعهٔ شهرستان اهر بوده و ۳۰۰ روستا در تابعیت این بخش بوده‌اند. در این زمان، این بخش جزء بزرگ‌ترین بخش‌های استان آذربایجان شرقی بوده‌است. ولی بعدها بخش‌هایی از آن به شهرستان‌های جلفا، هریس و تبریز ملحق شدند و شمار روستاهای آن به ۱۱۰ روستا کاهش یافت.

به هنگام تشکیل شهرستان جلفا در دههٔ ۱۳۶۰ خورشیدی، بخشی از منطقهٔ دیزمار (دهستان دیزمار غربی) شامل شهر سیه‌رود و روستاهای تابعهٔ آن، از بخش ورزقان جدا شده و به شهرستان جدیدالتأسیس جلفا پیوستند.

هم‌چنین دهستان خواجه که یکی از دهستان‌های تابعهٔ بخش ورزقان بوده، به بخش تبدیل شد. سپس بخش تازه‌تأسیس خواجه به شهرستان هریس پیوست و به‌عنوان دومین بخش این شهرستان شناخته شد.

دهستان اسپران به مرکزیت روستای ینگی‌اسپران نیز پیش‌تر از دهستان‌های جنوبی بخش ورزقان اهر بوده که در تقسیمات جدید کشوری و هم‌زمان با مستقل‌شدن شهرستان‌های آذرشهر و اسکو از شهرستان تبریز، به این شهرستان پیوست و از دهستان‌های تابعهٔ بخش مرکزی شهرستان تبریز شد.

• مردم

اهالی ورزقان آذربایجانی بوده و به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند. لهجهٔ آن‌ها قره‌داغی بوده و تفاوت‌های اندکی با لهجهٔ تبریز دارد. شغل اکثر اهالی ورزقان کشاورزی و دامداری است؛ همچنین عده‌ای در مراکز دولتی مستقر در این شهر مشغول به‌کار هستند.

جمعیت ورزقان در سال ۱۳۸۵ خورشیدی بالغ بر ۳٬۵۴۹ نفر بوده که از این میان، ۱٬۷۷۶ نفر مرد و ۱٬۷۷۳ نفر زن بوده‌اند؛ همچنین شمار خانوارهای این شهر در این سال ۹۳۰ خانوار بوده‌است. برپایهٔ سرشماری سال ۱۳۸۵ خورشیدی از مجموع ۳٬۵۴۹ نفر جمعیت شهر ورزقان، ۲٬۶۷۸ نفر باسواد و ۴۴۹ نفر بی‌سواد بوده‌اند.

• آب و هوا

ورزقان در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده و دارای تابستان‌هایی متعدل و زمستان‌هایی سرد است. کوه­های آق‌داغ، ایری‌داغ، پیرسقا، جله‌داغ، جوشون، خاروانا، کامتال، کیامکی و مشک‌عنبر در پیرامون این شهر جای گرفته‌اند.

عشایر ارسباران (ارسباران) تابستان‌ها در دشت‌های اطراف ورزقان مستقر شده و به کشاورزی و دامداری می‌پردازند. این منطقه بزرگ‌ترین قطب تولید عدس و سومین قطب تولید عسل در سطح استان آذربایجان شرقی است.

• نگاهی گذرا به شهرستان ورزقان

این شهرستان با وسعت 2368 کیلومتر مربع از شرق به شهرستان اهر، از غرب به شهرستان مرند، از شمال به شهرستان‌های کلیبر و جلفا و از جنوب به شهرستان‌های هریس، تبریز و شبستر محدود شده‌ است. نام دیگر شهرستان ورزقان ارسباران است و این نام به دلیل واقع شدن بسیاری از جنگل‌های ناحیهٔ سرسبز ارسباران در این شهرستان است.

• جغرافیای طبیعی شهرستان ورزقان

آب و هوا:

آب و هواي ورزقان در تابستان معتدل تا گرم و در زمستان سرد و يخبندان و پربرف است. به عبارت ساده­تر، به طور کلي ورزقان منطقه­اي کوهستاني است و اطراف آن را کوه­هاي آق داغ، مشکعنبر، کامتال، جوشون، جله­داغ، ايري­داغ، کيامکي، خاروانا و پيرسقا فرا گرفته­اند. همين امر سبب شده تا كشاورزي و دامداري در اين شهرستان رونق بيشتري داشته باشد، به گونه اي كه همه ساله ورزقان در فصل تابستان شاهد حضور دام­هاي عشاير قره­داغ است. شهرستان ورزقان در توليد عدس مقام اول استاني و در توليد عسل مقام سوم را به خود اختصاص داده است.

تقسیمات کشوری

براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای دو بخش (مرکزی و خاروانا)، 7 دهستان و 2 نقطه شهری به نام های ورزقان و خاروانا می‌باشد.

جمعیت

در آخرین سرشماري سال 1385، جميعيت شهرستان ورزقان در حدود 833،46 نفر بوده است.

جغرافیای تاریخی شهرستان ورزقان

این شهرستان سابقاً از بخش‌های شهرستان اهر و یکی از پهناورترین بخش­های آذربایجان­شرقی بود كه در دهه­ي 60و در تقسیمات جدید کشوری تجزیه و تعداد روستاهای بخش از 300 روستای تابعه به حدود 110روستا کاهش یافت. در تقسيمات مذكور، بخشی از منطقه­ي دیزمار (دیزمار غربی) به مرکزیت سیه­رود از ورزقان جدا و به جلفا ملحق شد. دهستان خواجه به بخش ارتقا يافته و به همراه دهستان مواضع­خان به هریس پيوست. همچنين روستاهاي آناخاتون، اسپيران، باباباغي، گلوجه و … نيز جزو شهرستان ورزقان بودند كه از اين شهرستان منفك و به شهرستان تبريز الحاق شده­اند.

شهرستان ورزقان با 2368 كيلومتر مربع وسعت، به دليل قرار گرفتن در منطقه­ي زيباي قره­داغ، داراي مناظر بديع و بكر طبيعي است كه ويژگي‌هاي خاصي به طبيعت ورزقان بخشيده است. روستاي گل‌آخور با آبشاري زيبا،‌ منطقه چيچكلي،‌ دره زيباي سونگون و ييلاقات پيرسقا، مشكعنبر و خاروانا، روستاهاي زيبايي چون كرينگان و آستمال، يخچال فصلي زير صخره­اي كرويق، منطقه­ي زيباي هفت چشمه و رودخانه­هاي فصلي و دايمي از جمله جاذبه‌هاي طبيعي بكر و بي‌بديل آن است. علاوه بر جاذبه‌هاي طبيعي آثار ارزشمند تاريخي نظير مسجد تاريخي خاروانا، امامزاده كبودگنبد، قلعه­هاي آغجا قلعه و جوشين، خانه امير ارشد، كتيبه­ي سه هزار ساله­ي سقندل، و صنايع دستي بي‌همتايي چون جوراب­بافي و گليم‌بافي، اين شهرستان را به يكي از قطب‌هاي گردشگري تبدیل کرده است.

• آثار تاریخی و دیدنی شهرستان ورزقان

منطقه چیچکی:

منطقه زیبای چیچکلی در ۳۵ کیلومتری شمال غرب ورزقان قرار گرفته ‌است. در این منطقه کوه‌ها پوشیده از گل و درخت و چمن است و عشاير قره­داغ در فصل تابستان از آن به عنوان مراتع ييلاقي بهره مي­گيرند.

مسجد جامع خاروانا:

این مسجد در مرکز بخش خاروانا در ۶۰ کیلومتری شهر ورزقان واقع شده ‌است. قدمت این مسجد به سده‌های ۶ و ۷ هجری قمری می‌رسد و گويا دختر بايندرخان حاكم قره­داغ كه در روستاي دوزال ساكن بوده ساخته است.

خانه امیر ارشد:

• خانه­ امير ارشد كه در 12 کیلومتری غرب ورزقان در روستاي اوخارا واقع شده است. این ساختمان سنگی كه به «داش عمارت» مشهور است از بناهای زیبا و منحصر به فرد شهرستان ورزقان است. خانه امير ارشد با بهره­گیری از شیوه­ي معماری تاریخی منطقه و سبک ویژه­ي ابنیه قاجاری طراحی و ساخته شده است تا نمایانگر تفکرات و باور ها و نحوه زندگی مردم منطقه باشد.

بنای داش ساختمان:

• بنای داش ساختمان كه در اواخر قرن سیزدهم هجری قمری توسط مهندس کرسنسکی مهندس و معمار خوش نام روس ساخته شده است طی سال­های گذشته توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مورد مرمت قرار گرفته است تا این یادگار تاریخی که بخشی از شناسنامه هویتی مردم منطقه را به وجود آورده، از دستبرد زمان و آسیب­های طبیعی در امان بماند.ساختمان این خانه در دو طبقه است که سقف طبقه همکف آجري با طاق­هاي آهنگ متقاطع و سقف طبقه اول چوبي است، ساختمان داراي دو بال در جانبين شمالي و جنوبي و ايواني در سمت غربي است و بدنه ساختمان سنگي مي­باشد. وسعت آن 1100 متر مربع است.

کتیبه سقندل:

• روستاي سقندل در 5 كيلومتري شهرستان ورزقان و در مسير جاده ورزقان ـ اهر واقع شده است و كتيبه­ي ميخي اورارتوئي در 3 كيلومتري اين روستا و بر دامنه كوه زاغي بر سينه سنگي يكپارچه و مرتفع منقوش است. سمت جنوبي سنگ مزبور كه به شكل هرم ناقص است، را به صورت مستطيلي به طول 116 سانتيمتر و عرض 57سانتيمتر صاف و صيقلي نموده و فرمان سر دوري پسر آرگيشتي پادشاه اورارتوئي را در ده سطر به خط ميخي بر آن نقش كرده­ اند.

آبشار گل آخور:

• اين آبشار كه در روستاي گل آخور از توابع دهستان ارزيل بخش خاروانا واقع شده است يكي از دل‌انگيزترين مناطق طبيعي استان مي‌باشد. آب اين آبشارِ بسيار خنك از دو چشمه‌ي خروشان سرچشمه گرفته و پس از عبور از داخل روستا در آخر به يك آبشار زيبا تبديل مي‌شود. ارتفاع آبشار حدود ۱2 متر مي‌باشد. ادامه آبشار پس از عبور از دره زيبا، سرسبز و پر درخت و گذر از روستاي ارزيل با رود طرزم در هم مي­آميزد و رود بزرگي را تشكيل مي­دهد و آنگاه به سمت روستاي حاجيلار و كبودگنبد سرازير مي‌شود.

قلعه تاریخی جوشین:

• قلعه تاریخی جوشین یا جوشون در 26 كیلومتری غرب ورزقان بسوی جلفا و در 6 كیلومتری روستای جوشین واقع شده و راه آن بسیار سخت و كوهستانی است. قلعه بر فراز كوهی است كه سه طرف آنرا شیب‌های دیوار مانند احاطه كرده است و تنها راه ارتباطی آن یك گذر كوهستانی تنگ است كه فقط یك یا دو نفر می‌توانند به زحمت از آن بالا روند، به این علت، نگاهبانی و دفاع از این قلعه حتی با تعدادی معدود هم ممكن بوده است.  قلعه­ي جوشون دارای استخرهای متعدد که در دل سنگ­های خارا کنده شده است، می­باشد. از استخرهای معروف آن خدیجه گؤلی را می­توان نام برد که در کنار امامزاده جوشون واقع شده است. می­گویند وقتی آتش در این قلعه مشتعل می­شد از قلاع بابک، آغجاقلعه و قیزقلعه سی واقع در جمهوری آذربایجان دیده می­شده است. نیروهای رزمی با این وسیله به همدیگر علامت جنگ یا صلح می­دادند. این قلعه نیز به احتمال زیاد به زمان مادها برمی گردد. قلعه­ي جوشون در حمله­ي اعراب به ایران یكی از مراكز مقاومت بود. سفال‌هایی كه در محوطه‌ي قلعه پیدا شده مربوط به هزاره اول قبل از اسلام و قرون اولیه اسلام تا قرن ششم هجری قمری است.

امامزاده سیدخلیل جوشین:

• زيارتگاه امامزاده سيد ابراهيم خليل در 35 کيلومترى راه ورزقان به خاروانا و در روى تپه‌اى در زير قلعه‌ي جوشون قرار دارد. اين زيارتگاه از راه انشعابى به مناطق سر سبز و زيباى چيچکلى 10 کيلومترى فاصله دارد. امامزاده سيد ابراهيم خليل فاقد سنگ نبشته بر روى مزار شريف بوده و نسب‌نامه‌اى مشاهده نشده است ولى اهالى منطقه اعتقاد راسخ و محکمى به اين امامزاده دارند و ايشان را از نوادگان حضرت امام موسى بن جعفر (ع) مي‌دانند. در طول سال علاوه بر زائرين اين مکان مقدس، هزاران نفر از گردشگران منطقه و کوهنوردان از امامزاده بهره مي‌برند. همچنين با توجه به قرار گرفتن آن در بين راه شهر ورزقان به شهر خاروانا و روستاهاى منطقه، از اين محل به عنوان نمازخانه‌ي بين راهى و استراحت‌گاه استفاده مي‌گردد.

گنبد الله الله:

• گنبد الله الله در قبرستان قدیمی روستای کبودگنبد بخش خاروانا واقع شده است. پلان مقبره دایره و قطر آن 75/4 متر می‌باشد. بنا دارای دو طبقه شامل سردابه و طبقه اول بوده است. گنبدهای طبقه فوقانی ریخته است. ازاره بنا سنگی و ساقه بنا با آجر چهارگوش قرمز بنا شده که کلمات الله با آجرکاشی فیروزه‌ای تزئین شده است. کتیبه‌ها و اسلیمی‌های حاشیه درب‌های چهار طرف طبقه اول با کاشی معرق می‌باشد. تاریخ بنای برج را با توجه به رج‌های آجری با تزئینات اسماء الله در آذربایجان می‌توان به اواخر دوره ایلخانان مغول تا صفویه نسبت داد. خصوصیات بارز وعوامل تزئین شده بنا برج مقبره است. تاریخ و کتیبه‌ای روی آن باقی نمانده است. ترکیب آجرکاشی فیروزه‌ای در متن ساقه بنا که سبب شده است به کبودگنبد شهرت پیدا کند، زیبایی خاصی به آن بخشیده است. متن کلمات روی بدنه الله و محمد می باشد.

روستاي آستمال:

• آستمال روستایی با قدمت چند هزار ساله که می توان مردم آنرا به دو قوم آستامال و آس آن که دو نژاد ترک هستند نسبت داد، با طبیعت بکر خود ذهن هر کسی را به خود مشغول می­کند. به علت دور بودن روستا، حدود 20 کیلومتر از راه آن خاکی است که باعث ناشناس ماندن آن منطقه و طبیعت بکر آن است. به علت همجوار بودن روستا با جنگل­های ارسباران، گردشگران و کوهنوردان زیادی به اين روستا مي­آيند. در نزدیکی آستمال روستایی سروستان (سوستین) نام وجود داشته كه از بین رفته است. منطقه ی کوروش که در نزدیکی آستمال است به گفته ی شفاهی (افرادی که اهل آن منطقه هستند) مربوط به کوروش، شاه ایران است که البته نمی­توان به گفته­ی شفاهی افراد اعتماد کرد. روستای آستمال سابقه­ي تاریخی کهنی دارد و در گذشته به دژ قوم ماد معروف بوده است. سکونت در این مکان به هزارۀ اول قبل از میلاد باز می‌گردد. مسجد قدیمی، زیارتگاه‌های سیدجبرئیل و پیرصندوق از جمله آثار تاریخی و مذهبی روستای آستمال است. اهالی روستا نسبت به امامزاده­ی سیدجبرئیل كه در5 کیلومتری روستا واقع شده، اعتقاد عمیقی دارند و نذورات خود را به ضریح آن می­بندند.  اهالی روستا لهجه­ي خاصی نسبت به دیگر روستا های همجوار دارند که لهجه­ي بسیار شیرینی است.

روستاي كرينگان:

• روستاي كرينگان كه در منطقه­ي حسنو واقع شده است از اين جهت داراي اهميت است كه اهالي آن به زبان تاتي صحبت مي­كنند. قبلاً اهالي چندين روستاي ديگر نيز در دهستان­هاي حسنو و ديزمار شرقي به زبان تاتي صحبت مي­كردند كه امروزه از بين رفته است. با اين حال اهالي‌روستاي‌ ملك‌ تالش‌ و روستاي‌ ونستان‌ در نزديكي‌ كرينگان‌ نيز با زبان‌تاتي‌ آشنايي‌ دارند. كرينگان قبلاً نزديك به يكصد خانوار داشت كه امروزه به كمتر از 30 خانوار كاهش يافته است. علاوه بر آنچه كه گفته شد در سال­هاي گذشته، 55 تپه و محوطه­ي تاریخی شهرستان ورزقان در فهرست آثار ملی ثبت شده است که قدمت آن­ها مربوط به دوران فرا پارینه سنگی تا قرون میانه اسلامی می­باشد. «تپه داش‌باشي(ارمني گوللویی)» روستاي امير‌آباد با قدمت دوران اورارتو، هزاره اول ودوم قبل از ميلاد، «قلعه کندی بولاغ» روستای مسقران با قدمت عصر آهن و هزاره اول قبل از ميلاد، «قلعه داشی» ارزيل با قدمت هزاره اول قبل از ميلاد و قرون اولیه و متاخر اسلامی، «قلعه اژدها داشی» شهر تاريخي اژدها داشی در نزديكي اندريان با قدمت هزاره اول قبل از ميلاد، «گورستان سقای» با قدمت هزاره اول قبل از میلاد، «قلعه سرخه دیزج» با قدمت اورارتو، هزاره اول قبل از ميلاد و قرون 6 – 8 هجری و «تپه الله‌لو» روستاي الله لو با قدمت هزاره اول قبل از ميلاد و دوران اشكاني و ساساني از آن جمله هستند.

• معادن ورزقان

شهرستان ورزقان از حيث معادن بسيار غني است. اين شهرستان با قرار گرفتن بر روی کمربند آلپ ـ هیمالیا دارای اندیس‌های متعدد مس و عناصر فلزی دیگر نظیر سرب، روی و آهن می‌باشد. کمربند یاد شده از کوه‌های آلپ در اروپای‌غربی شروع شده و پس از عبور از کشورهای اروپای‌شرقی از ناحیة مرزی جلفا وارد ایران می‌شود و در نهایت با عبور از کشورهای پاکستان و هندوستان به کوه‌های هیمالیا ختم می‌گردد. در ناحیه­ي ورزقان بر روی این کمربند بیش از30 اندیس معدنی مس شناسایی شده است.

کانسار مس سونگون كه در شمال ورزقان قرار گرفته است، بزرگترین اندیس مس در شمال‌غرب ایران است. این کانسار یکی از بزرگترین کانسارهای مس دنیا بوده و قابل مقایسه با معادن دنیا مانند بینگهام در آمریکا، چوکی کوماتا در شیلی است.

مس سونگون:

• فاصله این معدن از تبریز ۱۳۰ کیلومتر و از ورزقان ۲۵ کیلومتر بوده و در مجاورت روستای سونگون واقع است. معدن مس سونگون در یک منطقه کوهستانی با متوسط ارتفاع ۲۰۰۰ متر بالای سطح دریا واقع شده است. روستا و توده نفوذی سونگون، بر روی رشته کوه­های قره داغ و ارسباران قرار گرفته‌اند. این رشته کوه‌ها با ۸۰ کیلومتر عرض بخشی از کمربند آندزیتی آلپ ـ هیمالیا می باشند. بلندترین و مرتفع­ترین نقطه­ي آن ۲۴۶۰ متر و پست­ترین نقطه­ي آن نيز ۱۷۰۰ متر می­باشد. بدین ترتیب اختلاف ارتفاع در محدوده معدن حدود ۷۵۰ متر می­باشد که سبب ایجاد توپوگرافی شدید و دامنه­های پرشیب شده‌ است.
• کانی­سازی اصلی کانسار شامل کانی‌های مس و مولیبدن است. ذخیره احتمالی حدود ۴۷۰ میلیون تن و ذخیره ممکن حدود ۶۰۰ میلیون تن برای کانسار است که در مجموع کل ذخایر قطعی، احتمالی و ممکن در محدوده کانسار سونگون حدود 7/1 میلیارد تن سنگ مس با عیار 62 گرم بر تن است و بدین صورت معدن مس سونگون دارای ذخیره احتمالی و قطعی بالایی نسبت به معدن مس سرچشمه کرمان است. مجتمع مس سونگون به تنهايي ۳ درصد ذخاير مس جهان را در اختيار دارد. هرچند مجتمع مس سونگون از سال­ها پيش فعاليت خود را آغاز كرده است اما تاكنون تنها محصول توليدي مجتمع كنسانتره مس بوده كه آن هم به دليل نبود كارخانجات ذوب به سمت كرمان بارگيري مي­شود. در راستاي عمليات اجرايي طرح توسعه مجتمع معدن مس سونگون شهرستان ورزقان از دو سال پيش آغاز شده است كه در آن ايجاد و راه اندازي چهار واحد جديد تغليظ، ذوب، اسيد سولفوريك و پالايش مجتمع مس سونگون پيش­بيني شده است.
• براي ساخت و توسعه مجتمع مس سونگون از سال ۷۸ تاكنون بيش از ۵ هزار ميليارد ريال هزينه شده است. علاوه بر آن براي اجراي عمليات اجرايي چهار واحد جديد اين مجتمع نيز بيش از ۷۰۰ ميليارد ريال از محل منابع سازمان توسعه و نوسازي معادن مس ايران سرمايه­گذاري خواهد شد. طراحي اوليه اين معدن براساس استخراج ۷ ميليون تن در ۶ سال نخست و ۱۴ ميليون تن در سال هاي بعدي انجام گرفته است. كارشناسان صنايع و معادن آذربايجان­شرقي، ميزان اشتغال مستقيم در اين پروژه را ۲هزار و ۵۰۰ نفر تخمين مي­زنند، اما به گفته آنان، ايجاد صنايع پايين دستي صنعت مس در اين منطقه بيش از ۲۵ هزار زمينه شغلي جديد ايجاد مي­كند.

شهرستان ورزقان

شهرستان ورزقان یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی است. مرکز آن شهر ورزقان است. این شهرستان از دو بخش مرکزی و بخش خاروانا تشکیل شده است.جمعیت این شهرستان در سرشماری سال ۱۳۸۵ – ۴۸٫۱۱۲ برآورد شده‌است که ۴٫۰۸۸ نفر از آن یعنی ۵/۸ درصد در مرکز شهرستان ساکن اند.این شهرستان از سمت شرق به شهرستان اهر، از سمت غرب به شهرستان‌های مرند و شبستر . از سمت شمال به شهرستان‌های کلیبر و جلفا و از سمت جنوب به شهرستان تبریز محدود شده‌است. این شهرستان سابقاً یکی از بخش‌های شهرستان اهر بوده‌است. نام دیگر شهرستان ورزقان ارسباران است و این نام به دلیل واقع شدن بسیاری از جنگل‌های ناحیهٔ سرسبز ارسباران در این شهرستان است.امروزه قسمتی از قدیمیترین منطقه قره داغ که به دیزمار ارسباران موسوم است تحت عنوان دیزمار مرکزی “(بخش خاروانا)” تابع این شهرستان می باشد.این شهرستان که به علت بخش بودن زیاد مورد توجه قرار نمی گرفت و در محرومیت به سر می برد .‌پس از جدا کردن بخش مواضع خان(خواجه) از ورزقان و الحاق آن به شهرستان هریس، بخش‌ دیزمار شرقی (مردانقم) از خاروانا و الحاق آن به شهرستان خداآفرین، دیزمار غربی (سیه رود) از خاروانا و الحاق آن به شهرستان جلفا و … بموجب جلسه مورخ 1380.7.1 هيأت وزيران و بنا به پيشنهاد شماره 1.4.90074 مورخ 1379.12.23 وزارت كشور و به استناد ماده (13) قانون تعاريف و‌ضوابط تقسيمات كشوري ـ مصوب 1362 ـ اصلاحات تقسيماتي زير را در استان آذربايجان شرقي تصويب نمود: ‌بخش‌هاي ورزقان و خاروانا از شهرستان اهر منتزع و به شهرستان تبديل و به عنوان «‌شهرستان ارسباران» شناخته شود. مركزيت شهرستان ارسباران در‌شهر ورزقان خواهد بود اين شهرستان شامل بخشهاي زير مي‌باشد: ‌الف: بخش مركزي به مركزيت شهر ورزقان مشتمل بر دهستانهاي: 1ـ ازومدل شمالي 2ـ ازومدل جنوبي 3ـ بكرآباد4 ـ سينا. ب: بخش خاروانا به مركزيت شهر خاروانا مشتمل بر دهستانهاي: 1ـ ارزيل 2ـ جوشبن 3ـ ديزمار مركزي. در سال ۱۳۸۰ با پیگیری های شبانه روزی مسئولین وقت، به شهرستان ارتقائ یافت و در تاریخ ۱۱/۱۰/۱۳۸۰ مراسم افتتاح با حضور استاندار وقت و سایر مسئولین استانی و محلی برگزار گردید.در این مراسم مردم شریف و انتظار کشیده منطقه ورزقان به شادمانیها پرداختند و گوسفند و گاو قربانی کرده و نماز شکر به جای آوردند از آن تاریخ چهره سیاسی و اقتصادی شهرستان تغییر یافت ادارات و نهادها مستقل گردیدند و آرزوی دیرینه مردم دیار ستارخان، علامه جعفری، آیت اله علیاری و چندین رجال خوشنام این سامان برآورده گردید.لازم به یادآوری است که این بخش با منطقه کرج به بخش تبدیل شده و به علل کم توجهی رژیم گذشته در محرومیت مانده بود.شهرستان ورزقان منطقه معدن خیز بوده وانواع عناصر قیمتی و با ارزش در این دیار یافت شده و کشف خواهد گردید و از نظر سوق الجیشی و اقتصادی مهمترین و غنی ترین منطقه کشور محسوب می شود.

• مس سونگون ورزقان

اکتشافات اصولی مس سونگون از سال ۱۳۶۶ آغاز و بعد از طی مراحل مختلف اکتشافی به همت مهندسین جوان و با انگیزه کشور و همت مسئولین منطقه ای و کشوری این کانسار به عنوان معدن پرذخیره شناخته و از سال ۱۳۷۵ در بودجه کشور دارای ردیف اعتباری شدو توجه دولت باعث پیشرفت مناسب عملیات اجرائی گردید کارخانه مس سونگون ورزقان که در سال ۱۳۸۶ هجری شمسی فعالیت خود را آغاز کرده‌است بعد از کارخانه مس سرچشمه (کرمان) دومین کارخانه تولید مس در ایران است و این به دلیل قرار گرفتن معدن مس در این منطقه‌است.در این معدن بیش از ۴۰۰۰ میلیارد ریال اعتبار ریالی و ارزی هزینه شده و برای تکمیل پروژه های موجود و اجرای پروژه های جانبی هزاران میلیارد بودجه ریالی و ارزی نیاز می باشد از جمله آن پروژه ها ذوب مس و پالایش آن، تولید مولیبدن، استحصال طلا و نقره و… می باشد.این معدن دارای بیش از یک میلیارد تن ذخیره کان سنگ مس می باشد و عناصر همراه آن مولیبدن، طلا، نقره، رینیوم و … است.در این شهرستان مناطق دیگری مثل: خوینرود، بالوجه، طویل، کالیجان، شرفآباد، اندریان، آستامال، آوان، گوتلر، اوزی و … دارای کانسارهای متنوعی مثل مس، طلا، نقره و … میباشد.از این میان معدن طلای اندریان به بخش خصوصی فروخته شده و در واقع از اختیار مردم خارج گردیده ولی بقیه انتظار همت مسئولین را می کشند ذکراین نکته بسیار حائز اهمیت است که شهرستان ورزقان روی کمربند مس جهانی قرار گرفته و بزرگترین نقش را در محرومیت زدائی آن ایفا کرده وانشاله در آینده نیز ایفا خواهد نمود

• جای‌های دیدنی

قلعه جوشین

• قلعه جوشین در ۲۶ کیلومتری غرب ورزقان و ۶ کیلومتری روستای جوشین و در قلب محال تاریخی دیزمار ارسباران بمرکزیت شهر باستانی خاروانا در یک منطقه کوهستانی سخت‌گذر در بالای یک کوه مرتفع قرار گرفته‌است. در کاوش‌هایی که در آن صورت گرفته، سفالینه‌هایی از هزارهٔ اول قبل از میلاد و قرون اولیه اسلام به دست آمده‌است.

آغجه قلعه

• این قلعه در شمال غربی ورزقان واقع شده و فاصله آن حدود 40 کیلومتر از ورزقان می باشد در اطراف آن روستاهای اوزی، کلم، بالوجه و طویل واقع گردیده است این قلعه به نام قیز قلعه سی نیز معروف است.

قلعه علی بیگ

• این قلعه در محدوده شهر خاروانا واقع در دیزمار ارسباران و در دامنه کوه پرآوازه کمتال یا کامتال واقع شده که مسیرش جیب رو بوده و در منطقه حفاظت شده قرار دارد.گفته می‌شود وقتی در زمان فتحعلی شاه قاجار خاروانا توسط روسها اشغال شد شخصی بنام علی بیگ از اهالی خاروانا این قلعه را تعمیر کرده و در منطقه به روس‌ها ضربه می‌زده و با همراهانش در آنجا مخفی می‌شده است.در حال حاضر طایفه‌ای تحت عنوان علی بیگلو یا علی بگلو در شهر خاروانا زندگی می‌کنند که گفته می‌شود از نوادگان علی بیگ می‌باشد.

سید جبرئیل آستامال

• این منطقه بسیار زیبا و دیدنی است که از طریق روستای تاریخی آستامال واقع در محال دیزمار ارسباران بمرکزیت خاروانا قابل دسترسی است و امامزاده سید جبرئیل هم در همین محل بوده و دارای زوار در فصول مناسب می باشد.

قاضی بلاغی

• این چشمه در منظقه دیزمار شرقی ارسباران و در میان جنگلهای زیبا و پرپشت کرینگان واقع شده و از طریق چیچکلو – پیرگدیگی دارای راه ماشین و پیاده می باشد در گذشته دور ایل قاضی لی در این ییلاق با صفا در فصول بهار و تابستان اطراق داشته است.

منطقه چیچکلی

• منطقه زیبای چیچکلی در محال دیزمار ارسباران ( خاروانا ) و ۳۵ کیلومتری شمال غرب ورزقان قرار گرفته‌است. این منطقه پوشيده از جنگل و انواع گل و گياهان متنوع و داروئي مي باشد.

مسجد جامع خاروانا

• این مسجد در مرکز بخش خاروانا در 70 کیلومتری شهر ورزقان واقع شده‌است. قدمت این مسجد به سده‌های ۶ و ۷ هجری قمری می‌رسد اين مسجد در نوع خود كم نظير بوده و بعد از انقلاب اسلامي به پاس پيگيريهاي مردم شريف خاروانا و مسئولين وقت مرمت شده است.این مسجد توسط دختران بایندربیگ ساخته شده است.آنها بطور همزمان لنگه مسجد خاروانا را در اردوباد نخجوان ساخته بودند. در آن زمان بایندر بیگ حاکم دیزمار ارسباران و اردوباد بوده و قبر وی در روستای دوزال قرار دارد.دوزال اقامت گاه زمستانی و شهر خاروانا اقامتگاه تابستانی بایندربیگ بود.

• تقسیمات کشوری

بخش مرکزی شهرستان ورزقان

•         دهستان ازومدل جنوبی
•         دهستان ازومدل شمالی
•         دهستان بکرآباد
•         دهستان سینا

شهر: ورزقان
بخش خاروانا

•         دهستان ارزیل
•         دهستان جوشین
•         دهستان دیزمار مرکزی

شهر: خاروانا